Kiến trúc của Sự Trở Thành

Chúng ta là ai, và chúng ta đang trở thành ai?

Tôi lớn lên ở Đông Nam Á với những giá trị chịu ảnh hưởng từ cả phương Đông và phương Tây. Những ý niệm về một cuộc đời có mục đích và sự tự chuyển hóa đã hiện hữu trong tư duy của tôi từ sớm. Chủ nghĩa Khắc kỷ (Stoicism) là điều tôi khám phá ra sau này. Đó không phải là những khái niệm để xây dựng sản phẩm, mà là cách tôi suy nghĩ về cách sống, về điều gì thực sự quan trọng và về con người mà tôi có thể trở thành.

Đó là trải nghiệm cá nhân tôi, không phải mô tả cho tất cả mọi người lớn lên ở Đông Nam Á. Cả giá trị phương Đông lẫn phương Tây đều không phải là một truyền thống duy nhất, rập khuôn. Điều đọng lại trong tôi là khả năng chấp nhận nhiều góc nhìn khác nhau trong khi bản thân vẫn không ngừng thay đổi.

Rất lâu sau đó, một câu hỏi về công nghệ đã mang những chiêm nghiệm này sang một bối cảnh mới: Làm sao AI và quyền riêng tư có thể song hành cùng nhau? Đó là câu hỏi khởi nguồn cho thiết kế của Zeredi, chứ không phải là điểm bắt đầu cho sự quan tâm của tôi về định danh hay sự chuyển hóa. Câu hỏi đó tiếp tục định hình cách Zeredi tiếp cận quyền riêng tư.

Tôi biết đến khái niệm đa vũ trụ khi đã trưởng thành, rất lâu sau những ảnh hưởng ban đầu. Cùng với những thắc mắc về một AI ngày càng quyền năng, nó mở ra một cách khác để suy ngẫm về định danh: những cuộc đời ta lẽ ra đã sống, những khía cạnh của bản thân chỉ lộ ra trong một vài tình huống nhất định, và những tương lai mà ta chưa chạm tới.

Những sợi dây này đan xen vào nhau quanh một câu hỏi: Định danh có ý nghĩa gì trong một thế giới lấy AI làm trung tâm? Làm sao ta mô tả chính mình khi ngay cả một cuộc đời bình thường cũng liên tục thay đổi câu trả lời?

Những câu hỏi này không xuất hiện sau khi sản phẩm ra đời như một câu chuyện để giải thích cho nó. Các mô hình được xây dựng sau đó, bắt rễ từ chính những trăn trở về quyền riêng tư, định danh và sự trở thành. Tôi nghĩ mình sẽ không thể thiết kế ra chúng nếu không tự hỏi những điều này trước.

Liệu một hồ sơ (profile) duy nhất có đủ để chứa đựng mọi phiên bản của chúng ta?

Trước khi thiết kế một cách khác để mô tả một con người, chúng tôi bắt đầu tự hỏi điều gì mà một lời mô tả không bao giờ có thể nắm bắt trọn vẹn.

Những câu hỏi trước khi định hình

Điểm kỳ dị công nghệ (technological singularity) là một ý tưởng suy đoán, không phải là một tương lai tất yếu mà chúng tôi khẳng định sẽ dự báo được. Với tôi, nó mở ra câu hỏi về sự liên tục của bản thể: Nếu điểm kỳ dị là có thật, liệu con người ở phía bên kia có còn là tôi không?

Bản thân ý tưởng về điểm kỳ dị không trả lời được điều gì sẽ xảy ra với định danh của một cá nhân. Nhưng khi hình dung về tương lai đó, câu hỏi trở nên cá nhân hơn: điều gì khiến người đó vẫn là tôi, và điều gì có thể thay đổi cho đến khi tôi không còn nhận ra chính mình? Đây là một câu hỏi triết học, không phải dự báo về một công nghệ cụ thể hay khẳng định rằng một hệ thống có thể bảo tồn một con người.

Đa vũ trụ lại mở ra một hướng suy ngẫm khác. Chúng tôi không tìm kiếm bằng chứng về sự tồn tại của các phiên bản khác của chính mình. Khả năng đó giống như một cánh cửa của trí tưởng tượng: còn những phiên bản cuộc đời không bao giờ được chọn, hay những khía cạnh của một con người mà một môi trường cụ thể không bao giờ cho phép lộ diện thì sao?

Chúng ta không cần một vũ trụ khác để thấy được sự đa diện đó. Ta có thể dè dặt trong căn phòng này nhưng lại cởi mở trong căn phòng khác. Ta có thể ấp ủ một tham vọng thầm kín rất lâu trước khi ai đó nhìn thấy. Một phần của chúng ta không trở nên giả tạo chỉ vì nó không xuất hiện trong bức tranh hiện tại.

flowchart TB
    you["You"]
    you --- professional["Professional you"]
    you --- mom["Mom you"]
    you --- daughter["Daughter you"]
    you --- student["Grad student you"]
    you --- dreams["Your dream you"]

Một con người, nhiều khía cạnh của cuộc đời. Những vai trò này có thể chồng lấp lên nhau; đây là các ví dụ, không phải là một danh sách kiểm tra hay mô tả đầy đủ về bạn.

Những ý tưởng sau này đưa tôi trở lại với sự tự chuyển hóa mà tôi từng nghĩ từ rất sớm. Đôi khi ta khám phá ra một khía cạnh khác của bản thân. Đôi khi ta thay đổi. Một lời mô tả nên dành chỗ cho cả hai điều đó, mà không yêu cầu mỗi câu trả lời mới phải chứng minh câu trả lời cũ là sai.

Những ý tưởng này không cho chúng tôi một kiến trúc hoàn chỉnh, nhưng chúng cho chúng tôi những câu hỏi xứng đáng để đưa vào trong thiết kế.

Cái tôi hiện tại, cái tôi trở thành

Những giá trị tôi lớn lên cùng, cùng với những ý tưởng tôi khám phá sau này, khiến điều này không đơn thuần là câu hỏi về các hồ sơ số. Một cuộc đời có mục đích đặt ra câu hỏi về điều chúng ta đang hướng tới. Chủ nghĩa Khắc kỷ mời gọi ta suy ngẫm về những phán xét, lựa chọn và cách phản ứng với những điều ta không thể kiểm soát. Sự tự chuyển hóa yêu cầu ta để ngỏ không gian cho sự thay đổi. Đây là những ảnh hưởng riêng biệt, không phải là những câu trả lời có thể thay thế cho nhau.

Những câu hỏi về bản ngã (ego) khiến cuộc khám phá này trở nên gần gũi hơn. Khi ta nói "tôi là người như thế này", ta đang thể hiện điều gì đó quan trọng với mình, hay ta đang tự trói mình vào một mô tả mà ta không còn biết cách thoát ra?

Không có một câu trả lời duy nhất từ phương Đông hay phương Tây. Những góc nhìn triết học sau đây cung cấp thêm cách để xem xét câu hỏi này; chúng không phải là lời khẳng định rằng tôi đã thực hành mọi truyền thống được nhắc đến ở đây.

Trong tư tưởng Phật giáo, những giáo lý về vô thường và vô ngã thách thức ý niệm về một bản chất vĩnh hằng, độc lập đứng sau mọi thứ ta gọi là "tôi". Đó không phải là khẳng định đơn giản rằng một con người không tồn tại hay không quan trọng. Nó yêu cầu ta xem xét những điều ta cho là cố định, và việc bám chấp vào đó có thể trở thành nguồn cơn của khổ đau như thế nào.

Bên cạnh đó là câu hỏi về bản ngã: điều gì xảy ra khi một mô tả hữu ích về bản thân lại trở thành thứ mà ta phải liên tục bảo vệ? "Tôi là người trầm tính." "Tôi luôn thạo việc." "Tôi không phải là người hay thay đổi ý định." Một lời mô tả có thể mang lại cảm giác thuộc về, nhưng rồi lặng lẽ trở thành một nghĩa vụ.

Một số tư tưởng hiện sinh phương Tây đưa ra cách khác để nghĩ về sự "trở thành": một con người không bị gói gọn trong một danh mục, và một cuộc đời thành hình trong những hoàn cảnh mà ta không hoàn toàn tự chọn. Trong cuộc khám phá này, câu hỏi là một cuộc đời đang thay đổi liên kết thế nào với con người mà ta nhận diện là chính mình. Sự chuyển hóa không nhất thiết có nghĩa là mọi sợi dây kết nối ta với con người trước kia đều biến mất.

Những truyền thống này không thể thay thế cho nhau, và chúng không đưa ra một câu trả lời chung duy nhất về định danh cá nhân. Thuật ngữ "bản ngã" cũng không có nghĩa hoàn toàn giống nhau trong từ vựng tâm linh, triết học và tâm lý học. Tôi đặt chúng cạnh câu hỏi của mình, chứ không khẳng định rằng chúng giải quyết được vấn đề.

Khi đặt cạnh nhau, những ý tưởng này đưa tôi trở lại một câu hỏi: Nếu tôi thay đổi, điều gì khiến tôi vẫn là tôi?

Với Zeredi, điều này trở thành một câu hỏi thiết kế khiêm tốn hơn: làm sao một định danh số có thể dành chỗ cho sự liên tục và sự thay đổi mà không giả vờ giải quyết được điều gì tạo nên một con người duy nhất?

Điều đó không có nghĩa là một hệ thống số có thể định nghĩa bản thể là gì. Mục tiêu thực tế hơn là: cho phép một người nói "điều này quan trọng với tôi lúc này" mà không buộc họ phải nói "đây là tất cả những gì tôi sẽ là".

Sự sụp đổ

Một hồ sơ lưu giữ một phép đo. Một con người lưu giữ những khả năng.

Trong vật lý lượng tử, một qubit có thể ở trạng thái chồng chập của 0 và 1. Phép đo trên cơ sở đó sẽ cho ra một kết quả. Trong mô tả về sự sụp đổ, trạng thái sẽ cập nhật theo kết quả đó.

Con người không phải là qubit. Đây là một nguồn cảm hứng, không phải một giải thích khoa học về định danh. Nhưng hình ảnh đó vẫn đọng lại: nhiều khả năng, nhưng chỉ được nhìn thấy qua một lần quan sát duy nhất.

Trong một hình ảnh minh họa vui nhộn cho ý tưởng này, tôi tưởng tượng mình là một nguyên tử trong một câu chuyện hai trạng thái, với các khả năng là 0 và 1: Tôi cứ lắc lư, lắc lư. Ô, có ai đó đang nhìn mình. Mình nên đứng yên và nhìn lại họ thôi.

Đó là một cách nhân hóa hóm hỉnh, không phải cách phép đo hoạt động: một nguyên tử không nhận ra ánh nhìn của ai đó rồi quyết định đứng yên, và phép đo không yêu cầu một người quan sát có ý thức. Điều khiến tôi quan tâm là hình ảnh con người ẩn sau câu đùa: việc bị nhìn thấy, rồi cảm thấy như thể mình phải giữ khăng khăng một phiên bản duy nhất của bản thân cho người đang nhìn.

Một hồ sơ số có thể mang lại cảm giác thu hẹp như vậy. Nó lấy một khoảnh khắc từ sự phức tạp, linh hoạt của một cuộc đời con người và đóng băng nó lại.

Điều đó không phải lúc nào cũng là thất bại. Một lời mô tả có thể hữu ích mà không cần phải đầy đủ. Vấn đề bắt đầu khi một điều đúng ở một thời điểm lại trở thành câu trả lời mà mọi người mong đợi ở ta trong mọi tình huống.

Chúng ta bỏ lỡ điều gì khi để một lần quan sát trở thành toàn bộ lời mô tả?

Tiếng thì thầm và Dữ liệu

Hãy tưởng tượng bạn chọn một nhà hàng yên tĩnh vì có điều gì đó bạn cần nghe đối phương nói.

Một hệ thống nhìn thấy lượt đặt chỗ. Nó ghi nhận sở thích về những nơi yên tĩnh. Nó nắm bắt được lựa chọn, nhưng bỏ lỡ tiếng thì thầm. Nó thấy dữ liệu, nhưng không thấy buổi tối đó có ý nghĩa gì với bạn.

Ngày mai, bạn có thể muốn một nơi có nhạc đủ lớn để bạn được hòa mình vào đó. Cả hai phiên bản của bạn đều là thật. Không phiên bản nào phải đi đính chính cho phiên bản kia.

Vậy mà một hồ sơ có thể mang câu trả lời đầu tiên đi tiếp như thể câu trả lời thứ hai là một sai sót. Một lựa chọn trở thành một khuôn mẫu. Một khuôn mẫu trở thành một nhãn dán. Cuối cùng, cái nhãn đó bắt đầu lên tiếng thay cho bạn.

Ngữ cảnh bị thiếu không nhất thiết là thứ hệ thống nên thu thập. Bạn không nên phải tiết lộ tiếng thì thầm chỉ để một lựa chọn nhà hàng không định nghĩa con người bạn. Đôi khi hệ thống chỉ cần một kết luận hẹp, chứ không cần một lời giải thích riêng tư hơn.

Chúng ta không phải là một hồ sơ duy nhất.

Hình học của Định danh

Đây chính là nhịp đập của Zeredi.

Chúng tôi tin rằng một câu trả lời có thể chân thành mà không cần phải vĩnh viễn. Cuộc sống vẫn tiếp diễn sau khi một biểu mẫu được điền xong. Chúng ta thay đổi lặng lẽ đến mức những "bóng ma số" của ta thường tồn tại rất lâu sau khi ta đã bước tiếp.

Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta có thể thay đổi hình học của định danh?

Bữa tối yên tĩnh và buổi tối náo nhiệt không cần hai con người khác nhau để giải thích. Chúng cần không gian cho những ngữ cảnh khác nhau.

Những gì bạn thể hiện trong một môi trường không nhất thiết phải trở thành lời mô tả theo bạn đến mọi nơi. Một khía cạnh trầm lặng không hề ít chân thành hơn một khía cạnh sôi nổi. Không khía cạnh nào cần phải chứa đựng toàn bộ con người.

Và một cái nhãn được sắp xếp gọn gàng vẫn có thể trở thành một chiếc lồng nếu ai đó coi nó là vĩnh viễn hoặc phổ quát. Những câu hỏi vẫn còn đó: đây là lời mô tả của ai, nó thuộc về đâu, và điều gì xảy ra khi nó không còn vừa vặn nữa?

Những phần khác của cuộc đời bạn có thể vẫn là của riêng bạn. Không phải chi tiết nào cũng cần phơi bày. Không phải sự khác biệt nào cũng cần giải thích.

Khoảng trống quanh những đường biên

Một trợ lý có thể giúp bạn một tác vụ thông thường mà không cần biến mọi tương tác thành một lý thuyết sâu xa về bạn. Việc hữu ích không có nghĩa là được quyền đưa ra lời kết luận cuối cùng về việc bạn là ai. Việc được thấu hiểu không có nghĩa là phải phơi bày tất cả mọi thứ.

Zeredi vẫn đang phát triển. Những tầm nhìn đang dần hình thành, và ứng dụng đang trong quá trình xây dựng. Đây là những câu hỏi dẫn dắt công việc, không phải là lời khẳng định rằng mọi trải nghiệm tưởng tượng đều đã sẵn sàng.

Chúng tôi chưa trả lời được mọi câu hỏi khởi nguồn cho điều này. Một số đã trở thành các quyết định thiết kế; số khác vẫn là những câu hỏi mà chúng tôi muốn thiết kế tiếp tục đặt ra.

Ý định của chúng tôi không phải là xây dựng một hồ sơ cuối cùng chứa đựng toàn bộ một con người. Mà là tạo ra một lời mô tả có khoảng trống quanh những đường biên.

Khoảng trống cho một ngữ cảnh khác.

Khoảng trống cho một câu trả lời khác.

Đủ chỗ để bạn trở thành một ai đó mà hồ sơ này chưa từng gặp.

Đọc "Bạn không phải là một hồ sơ duy nhất."

Những câu hỏi này cũng kết nối với Sự Biểu hiện trong triết lý của Zeredi: dành chỗ cho những gì chúng ta thể hiện mà không coi đó là toàn bộ con người.